زبان پشتو: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
(صفحه را خالی کرد) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>زبان پشتو</big>'''؛ از زبانهای رسمی در کشور افغانستان. | |||
زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار زبان فارسی است که اقوام پشتو بدان تکلم می¬کنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به¬نام افغانی یا اوغون نیز یاد می¬شود. گویشوران زبان پشتو، پشتونها هستند که بیشتر در افغانستان، پاکستان، هند، ایران و امروزه در سایر کشورهای جهان زندگی میکنند. | |||
==ریشه¬شناسی== | |||
پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهی¬از پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگی¬های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه به¬نام «افغانی» یاد می¬شود.<ref> [https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از زبان عربی است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> 60 درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همۀ واجهای فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیدهشده و همیشه به «پ» تبدیل میشود یا دستکم با تلفظ «پ» خوانده میشود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل میشود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» به¬ترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DA%A9-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%82%DB%8C%D9%88%D9%85-%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C سلیمانی، واژههای مشترک زبانهای فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویشهای زبان پشتو به دو گونة کلی تقسیم می¬شود: 1. گونة نرم جنوبی «پشتو»؛ 2. گونة سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجة مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم می¬شود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> اولین بار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در سال ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref> "A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.] </ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | |||
==تاریخچه== | |||
در منشأ تاریخی زبان پشتو همانند نژاد قوم پشتون اختلافنظرهای زیادی بین تاریخ¬نویسان و زبان¬شناسان وجود دارد؛ برخی استدلال کردهاند زبان پشتو از تبار اوستایی یا گونههای بسیار نزدیک به آن است.<[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto ref>AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.] </ref> برخی زبان پشتو را جزء زبانهای ایرانی و دارای ویژگیهای مشترک با زبانهای ایرانی مانند باختری،<ref>زبان باختری در سدههای یکم تا نهم میلادی در سرزمین باستانی بلخ، پیش از گسترش زبان فارسی در شمال ایالت خراسان باستان (افغانستان کنونی) رایج بوده است. ابوالقاسمی، تاریخ زبان فارسی، 1392ش، ص126.</ref> خوارزمی و سغدی میدانند.<ref>خوارزمی از شاخة شمالی زبانهای ایرانی میانة شرقی بود و تا اواخر سدة چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود، سپس جایش را به زبان ازبکی داد. (رضایی باغبیدی، تاریخ زبانهای ایرانی، 1388ش، ص95.)</ref> قواعد آواشناسی نشان میدهد که واژة پشتو، شکل دگرگونشدهای از همان واژة پَرسَوا (به-معنی پارسی) است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> پرفسور مارکوارت براین باور است که پشتو مشتق از پختو و آن نیز از واژة پرسوا (parsuwā) و پرسوا از ریشه (parsū) سانسکریت است که نام قبیلة جنگجو در شمال غربی هند بوده است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته است؛ بنابراین، نام پشتو از همان «پکهت» و «پکتویس» و «پکتین» ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ میشود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13142 «پشتو (یا پختو) از زبانهای ایرانی شرقی دورة جدید»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام.] </ref> | |||
بهروایت برخی مورخان و زبانشناسان نخستین اثر نوشتاری به زبان پشتو در سدة شانزدهم میلادی نگارش یافته است. در طی سدههای بعدی نیز تولید آثار ادبی و علمی به این زبان بسیار اندک بوده؛ اما پس از ارتقای آن به زبان رسمی دولت در سال ۱۹۳۶م، روزنامه، کتاب و آثار ادبی قابل توجهی به این زبان نشر و به زبان آموزشی و علمی نیز مبدل شد.<ref> [https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | |||
==قلمرو جغرافیایی== | |||
در افغانستان پشتو در جنوب، جنوب شرقی، قسمتهایی از کابل، قسمتهایی از شمال افغانستان و در پاکستان در ایالات خیبر پختونخوا، مناطق شمالی بلوچستان و در بخشهایی از نواحی میانوالی، پنجاب، اسلامآباد، کراچی، حیدرآباد و سند، صحبت میشود.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline].</ref> بر اساس آخرین برآوردها، حدود هشت میلیون نفر در افغانستان، شش میلیون نفر در پاکستان و حدود 50 هزار نفر در ایران به این زبان صحبت میکنند.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> | |||
==فرآیند تبدیلشدن زبان پشتو بهزبان مسلط== | |||
نخستین دولت مستقل بهنام افغانی یا افغانستانی توسط قوم درانی در سال ۱۷۴۷م تشکیل شد، اما زبان پشتو از سال ۱۹۳۶م، عنوان زبان رسمی دولتی را کسب کرد. ظاهرشاه (شاه افغانستان طی سالهای ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳م) بعد از پدر خود محمد نادرشاه، همانند او تصمیم گرفت که مقامات باید هر دو زبان فارسی و پشتو را استفاده کنند. او، سه سال بعد از شروع سلطنت خود در سال ۱۹۳۶م، طی حکم سلطنتی زبان پشتو را زبان رسمی افغانستان اعلام کرد. این در حالی بود که اغلب خانوادۀ سلطنتی و دیوانسالاران که از قوم پشتون بودند، فارسی صحبت میکردند. برخی علت این تصمیم را جو ضد ایرانی و ضد شیعی میدانستند که توسط انگلیس به حاکمان وقت افغانستان تلقین شده بود.<ref>[https://books.google.com/books?id=TRW_M_xybyYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Rizwan, Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan, 2005, p 63.]</ref> در سال ۱۹۶۴م، وقتی زبان پارسی بهزبان دری تغییر نام یافت، دوباره زبان پشتو بهعنوان زبان رسمی مورد تأکید قرار گرفت.<ref>Bryan: "Are we teaching Persian? In: Persian Studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery, 1994, p 1983.</ref> هرچند زبان پشتو از حمایت رسمی دولتی برخوردار است، اما کمتر از 10 درصد جمعیت سایر اقوام بهعنوان زبان دوم بدان تکلم می¬کنند.<ref>گروهی¬از پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگی¬های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> این زبان، حتی از طرف سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) جزء زبانهای در حال انقراض شناخته شده است.<ref> [https://www.vajehyab.com/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-2 واژهنامه آزاد، ذیل واژه افغان، در وب سایت واژهیاب.]</ref> | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | |||
==منابع== | |||
* ابوالقاسمی، محسن، تاریخ زبان فارسی، تهران، سمت، 1392ش. | |||
* ارزگانی، مسیح، افغانستان رنگینکمان اقوام، کابل، مرکز مطالعات و انتشارات خراسان، چ2، 1390ش. | |||
* «پشتو یا پختو از زبانهای ایرانی شرقی دورة جدید»، دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: 30 آذر 1401ش. | |||
* «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وبسایت خراسان زمین، تاریخ بازدید: 30 آذر 1401ش. | |||
* رضایی باغبیدی، حسن، تاریخ زبانهای ایرانی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1388ش. | |||
* سلیمانی، سید قیوم، «واژههای مشترک زبانهای فارسی و پشتو»، معرفی و نقد کتاب، فصلنامه سیاست خارجی، سال هفدهم، شماره 1، بهار 1382ش. | |||
* گروهی¬از پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگی¬های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، مقالاتی از دائرهالمعارف ایرانیکا، ترجمه سعید ارباب شیرانی و هوشنگ اعلم، تهران، کتاب مرجع، 1387ش. | |||
* واژهنامه آزاد، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 9 آذر 1401ش. | |||
* "A Standard Pashto"MacKenzie, D. N.'Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 22, No. 1/3, 1959. | |||
* "AFGHANISTAN vi. Paṧto”, iranicaonline,14 December, 2022. | |||
* "The Pashtun Question"books.google, 14 December, 2022. | |||
* Bryan, Spooner, »Are we teaching Persian? «In: Persian Studies in North America: Studies in Honor of Mohammad Ali Jazayery, Mehdi Marashi (ed.), Bethesda, Iranbooks, 1994. | |||
* Rizwan, Hussain, Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan, Burlington, Ashgate, 2005. | |||
[[رده: ویکیزندگی]] [[رده: افغانستان]] |