کافی شاپ

از ویکی‌زندگی

کافی شاپ؛ پاتوق و مکان عمومی مدرن برای گذران اوقات فراغت با خوردن انواع نوشیدنی.

کافی‌شاپ در ایران را نسخۀ تکمیلی قهوه‌خانه می‌دانند که امروزه به پاتوق افراد، به‌خصوص جوانان، تبدیل شده است. در سراسر جهان نیز بسیاری از افراد، با حضور در کافی‌شاپ به نوشیدن قهوه، استراحت از کار روزانه، خواندن روزنامه، گفت‌وگو با دیگران و آشنایی با دوستانی تازه می‌پردازند.

مفهوم‌شناسی

کافی‌شاپ، مکانی عمومی است که در آن، قهوه، چای و انواع نوشیدنی غیرالکلی سرو می‌شود.[۱] کافی‌شاپ از منظر جامعه‌شناسان، مکانی است که افراد با حضور در آن، هویت فردی و اجتماعی خود را تعریف می‌کنند.[۲] مردم در کافی‌شاپ‌ها، نگرانی‌های روزمرۀ زندگی را کنار گذاشته و در خلوتی دلنشین، زمان می‌گذرانند تا شادابی اجتماعی خود را بازیابند.[۳] از این منظر، کافی‌شاپ یک خرده‌فرهنگ است که با هدف فعالیت‌های فراغتی، گاهی به فضای ناسازگار با فرهنگ جامعه تبدیل می‌شود.[۴]

پیشینه

از اوایل سده پانزدهم میلادی، قهوه‌خانه در جهان اسلام به‌عنوان جایگزین میکده‌ها، مورد توجه قرار گرفت. قهوه‌خانه در کشورهای اروپایی از جمله اتریش، انگلستان و ایتالیا با نام «کافه» شناخته می‌شد. در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار، قهوه‌خانه در ایران به پدیده‌ای عمومی تبدیل شده و رونق فراوانی یافت. قهوه‌خانه‌ها در ایران امروز، تنها مکانی برای صرف چای و قلیان به‌شمار می‌روند و یک مکان عمومی اثرگذار در جامعه نیستند. به‌مرور زمان، کافه‌ها که پدیده‌ای متمایز از چای‌خانه و قهوه‌خانه بودند، در فضاهای شهری ایران توسعه یافته و با سِرو انواع نوشیدنی غیرالکلی و غذاهای سنتی، با هویت شهرنشینی و زندگی شهری ایرانیان گره خورده و کارکردهای متنوعی را شامل شده‌اند.[۵] شکل امروزی کافی‌شاپ در ایران، پدیده‌ای تازه و به اصطلاح پست‌مدرن محسوب می‌شود[۶] که بیشتر به پاتوقی برای جوانان تبدیل شده است[۷] و استراحت، تفریح و سرگرمی، بخش کوچکی از کارکردهای آن را در بر گرفته است.[۸] در سال‌های اخیر، کافی‌شاپ‌ها در برنامه‌ریزی‌های شهری به‌دلیل این‌که به فضای عمومی شهر سرزندگی می‌بخشند و مورد توجه قشر جوان هستند، مورد توجه مدیران شهری قرار گرفته و حاوی ارزش شناخته شده‌اند.[۹]

ویژگی‌ها

کافی‌شاپ‌ها، دارای ویژگی‌هایی هستند که آنها را از دیگر فضاهای عمومی و نیز رقیبان خود همچون رستوران و قهوه‌خانه متمایز می‌کنند؛ مانند طراحی دکوراسیون داخلی، پخش یا اجرای یک موسیقی ملایم و دلنشین، رعایت استانداردهای بهداشتی، داشتن سیستم تهویۀ مناسب و نیز استفاده از رایحه و عطر بی‌نظیر قهوه، کیفیت بالای خدمات، منوی متنوعی از انواع نوشیدنی، غذاهای جدید بین‌المللی، کیک و سالاد، پرسنل حرفه‌ای، قیمت مناسب و استفاده از میز، مبل و صندلی شیک و راحت.[۱۰]

کارکردها

  1. فضایی برای رفع تنش‌های فکری و روانی: امروزه، افراد با حضور در کافی‌شاپ، به بحث و گفت‌وگو پرداخته، عقاید و افکار خود را مبادله کرده و ذهن و روان خود را خالی می‌کنند. کافی‌شاپ‌ها، گاهی خلوتی را نصیب آدمی می‌کنند که خانه از عهدۀ آن برنمی‌آید. برخی آدم‌ها در این فضای عمومی، در رابطه با موضوعات شخصی و خصوصی خود با صدای بلند حرف زده، گلایه‌ها و انتقادات خود را مطرح می‌کنند و در نهایت به آرامشی نسبی یا حقیقی دست می‌یابند.
  2. تولید محصولات فرهنگی: بسیاری از جوانان، به‌خصوص دانشجویان، با حضور در این فضای شهری، دربارۀ چیزهایی که خوانده، نوشته و یا دارای ارزش هستند، گفت‌وگو می‌کنند. بخش زیادی از این گفت‌وگوهای شکل گرفته در کافه‌ها، به محصولات فکری، هنری، ادبی، فلسفی و دانشگاهی تبدیل شده است.
  3. گذران اوقات فراغت: در سال‌های اخیر، کافی‌شاپ‌ها، تأمین‌کنندۀ بخشی از اوقات فراغت افراد به‌خصوص جوانان بوده‌اند.
  4. اشتغال زایی: امروزه، با استقبال بسیار از کافی‌شاپ‌ها، تعدادی از جوانان، به‌خصوص افراد تحصیل‌کرده، اقدام به راه‌اندازی کافی‌شاپ‌ها با سبک‌وسیاقی منحصربه‌فرد کرده‌اند.[۱۱]

انواع کافی‌شاپ

بیشتر کارشناسان، کافی‌شاپ‌ها را در دو گروه کلی دسته‌بندی کرده‌اند:

  1. فانتزی: انواع کافی‌شاپ که به‌صورت معمول، دارای فضایی ساده بوده و از امکاناتی ساده برای تزئین آنها استفاده شده است.
  2. سنتی: این گروه از کافی‌شاپ‌ها، در فضاهای تاریخی و قدیمی شهرها ساخته شده و دارای امکاناتی پیشرفته‌تر نسبت به کافی‌شاپ‌های فانتزی هستند. این اماکن، تجهیزاتی مدرن را در یک بافت قدیمی استفاده کرده‌اند.[۱۲]

گروهی دیگر از کارشناسان، انواع کافی‌شاپ را به‌صورت زیر دسته‌بندی کرده‌اند:

  1. کافی‌شاپ هنجارمند: کافه‌هایی که اگرچه فضای کلی حاکم بر آن، یعنی مجموعۀ فعالیت‌ها، اعمال و سبک مصرف کافه‌روها از الگوهای تجویز شده و مطلوب حاکمیت تا حدی فاصله می‌گیرد، اما فضایی ضد فرهنگی نبوده و حتی می‌توان آنها را در قالب یک خرده‌فرهنگ معرفی کرد. در این کافه‌ها، کشیدن قلیان و سیگار به‌ندرت اتفاق افتاده و یا در کل، ممنوع هستند. در این کافی‌شاپ‌ها، هیچ‌گونه فعالیتی در تضاد با قوانین اجتماعی رخ نمی‌دهد.
  2. کافی‌شاپ هنجارشکن: در این گروه از کافه‌ها، قاعدۀ پیروی از قوانین حکومتی صادق نیست. در این کافه‌ها، دیدن رفتارهایی هنجارشکنانه همچون کشیدن قلیان و سیگار، ارتباطات با جنس مخالف و دیگر روابط ناسازگار با فرهنگ ایرانی، به‌راحتی اتفاق افتاده و مشاهده می‌شود. کارشناسان معتقدند زمانی‌که خرده‌فرهنگ به ضدفرهنگ تبدیل می‌شود، شاهد ظهور کافی‌شاپ‌های هنجارشکن خواهیم بود. عمدۀ فعالیت‌ها و رفتارهای صورت‌گرفته در این گروه از کافی‌شاپ‌ها، با ارزش‌ها و هنجارهای موجود در نظام حاکم و نیز ارزش‌های حاکم بر فرهنگ سنتی و عرفی ایرانیان مغایرت دارند.[۱۳]

همچنین، امروزه، کافی‌شاپ‌های متعددی با عناوین مختلف همچون کافه هنر، کافه کتاب و کافه خبر شکل گرفته‌اند که در کنار برخوداری از دکوراسیون‌های خاص کلاسیک و مدرن، ارائۀ انواع غذا و نوشیدنی، با اسامی خاص به ارائۀ محتوا و برنامه‌های متنوعی در قالب‌های مختلف مانند سخنرانی، معرفی کتاب و خاطره‌گویی می‌پردازند.[۱۴]

کافی‌شاپ بانوان

در شهر قم، نخستین کافی‌شاپ مخصوص بانوان با عنوان «کافه گفتگوی شهربانو» راه‌اندازی شده که مورد استقبال گستردۀ بانوان در این شهر قرار گرفته است. این کافی‌شاپ، محیطی زنانه داشته و برای برگزاری مراسم‌ تولد و دیگر جشن‌های زنانه آمادگی دارد.[۱۵] در استان تهران نیز چندین کافی‌شاپ مخصوص بانوان وجود دارد که حضور آقایان در آنها ممنوع است، از جمله: «بوفه کتاب دوستان» با شعار «ورود آقایان ممنوع»، «کافه شهربانو»، «کافه کراسه» با بازارچه‌ای از دست‌سازهای بانوان هنرمند، «کافه حجاب بنیتا» با محیط باز و زیبا، «رستوران هتل لاله»، «کافی‌شاپ و رستوران کریمه»، «کافه درسا» و «کافه ویکولو» الهام گرفته از سبک معماری کهن اروپا.[۱۶]

کافی‌شاپ برای جوانان

امروزه، کافی‌شاپ برای بیشتر جوانان ایرانی، به مکانی برای رهایی از خستگی‌ها و آشفتگی‌های جسمی و روحی روزمره تبدیل شده است. آنها، کافی‌شاپ را مکانی بین‌المللی دیده و با آرزوی جهانی زیستن در آن حضور می‌یابند. این سبک زندگی از نظر جوانان امروزی، فرهنگ صلح را در جهان تسری می‌بخشد. جامعه‌شناسان معتقدند که صلح برگرفته از دعوت به ماندگاری، حاصل احساس امنیت و آرامش در مکان است که منجر به تجدید حیات روانی جوانان می‌شود. در ایران، تصور اجتماعی از کافی‌شاپ‌ها، تغییرات و کاربران جوان آن‌ها، به مسئله‌ای بنیادی برای تأمل و فهم نظم اجتماعی در جامعۀ امروزی تبدیل شده است.[۱۷] کارشناسان بر این باورند که کافی‌شاپ‌های امروزی می‌توانند فضای فرهنگی- شهری مناسبی برای قشر جوان باشند تا در آنها به ابراز هویت نسلی و نگرش‌های خود اقدام کنند. به همین دلیل است که باید مورد توجه قرار گرفته و به ابزاری نوین برای ارتقای فرهنگ ایرانی- اسلامی در جامعه تبدیل شوند.[۱۸] امروزه استقبال از کافی‌شاپ در ایران، در میان دسته‌های مختلف جوانان ایرانی، در حال گسترش بوده و مناسبات ذهنی و دوگانۀ جوانان تحت عناوین «مسجدی» و «کافی‌شاپی» را برهم زده است. گسترش کافی‌شاپ، این دو عنوان دوگانۀ واگرا در ادبیات مفهومی جوانان ایرانی که گروهی در ارزش‌های مدرنیته و پست‌مدرنیته پیشرو بوده و گروهی دیگر معروف به انقلابی و مسجدی بودند را به استقبال از کافی‌شاپ فراخوانده است. از سوی دیگر، ماهیت کافی‌شاپ در ایران، با محوریت کنشگری جوانان رقم می‌خورد در حالی‌که در سراسر جهان، این مفهوم، طیف سِنی وسیع‌تری از کارمندان گرفته تا بازنشستگان را در برمی‌گیرد.[۱۹]

کافی‌شاپ فضایی فرهنگی

پژوهش‌های صورت گرفته در ایران، ویژگی‌های زیر را در توصیف کافی‌شاپ به مثابۀ فضای فرهنگی معرفی کرده‌اند:

  1. تعاملی بودن؛ در فضای کافی‌شاپ، ارتباط و تعامل افرادی جریان دارد که در آن حضور یافته و به بهانه‌های مختلفی به ارتباط با یکدیگر می‌پردازند. وجه تمایز این ویژگی در کافی‌شاپ و سایر اماکن عمومی، در این است که ارتباط مورد پسند افراد با هم‌کیش و هم‌سالان خود در این مکان صورت می‌گیرد.
  2. فراغتی بودن؛ افرادی که در کافی‌شاپ حضور می‌یابند، این فضا را مکانی برای گذران اوقات فراغت خود به شیوه‌های متنوع، همچون نوشیدن قهوه و انواع چای، گوش دادن به موسیقی و انجام انواع بازی‌های رایج در هر منطقه، می‌دانند.
  3. منزلت‌بخشی؛ بیشتر افراد احساس می‌کنند که با حضور در کافی‌شاپ، بر پرستیژ اجتماعی آنها افزوده می‌شود، به‌همین دلیل، با حضور در آن، احساس خوشایندی دارند. حضور در مکانی مدرن که در آن تمامی ارزش‌های مورد قبول برای نسل جوان وجود دارد، برای آنها بسیار منزلت‌بخش است.
  4. امن بودن؛ برخورداری از سطحی از آرامش روانی به‌واسطۀ افزایش منزلت اجتماعی از دیگر ویژگی‌های حضور در کافی‌شاپ است.
  5. دموکراتیک بودن؛[۲۰] فضای باز و آزاد کافی‌شاپ از جمله ویژگی‌های فرهنگی این فضای عمومی است. آزادی در رابطه با نوع تفریح، آزادی بیان و عقیده، حفظ حریم خصوصی و عدم دخالت و قضاوت، از جمله مواردی است که کافی‌شاپ برای کافه‌روها فراهم کرده است.
  6. جهانی بودن؛ حس جهانی بودن کافی‌شاپ از دیگر خصوصیات متمایزکنندۀ آن از سایر فضاهای عمومی است. درجه‌ای از امروزی بودن، ارتباط با جهان، احساس حضور در فضایی بین‌المللی و همگام بودن با دنیا از جمله دلایل اقبال جوانان به‌حضور در کافی‌شاپ است.
  7. سبک‌مند بودن؛ کافی‌شاپ، فضایی عمومی است که سبک و سیاق خاص خود را دارد. این فضا، دارای عناصری است که از بدو ورود به آن، توجه افراد را به خود جلب می‌کند؛ مانند تاریک و روشن بودن فضا، چیدمان متفاوت و منحصربه‌فرد، موسیقی ملایم و مبلمان شیک. از سوی دیگر، تمیز و بهداشتی بودن کافی‌شاپ‌ها و نیز دنج و رمانتیک بودن آن از دیگر عوامل جذب مشتریان به این فضای دلنشین است.[۲۱]

چالش‌های کافی‌شاپ

امروزه، برخی کافی‌شاپ‌های تهران را با عنوان «مراکز جرم‌خیز» یاد می‌کنند که در مجموع، به پاتوقی برای استعمال انواع دخانیات و ارتباط دختران و پسران تبدیل شده‌اند. علاوه بر آن، کافی‌شاپ‌ها، به‌دلیل موقعیت منحصربه‌فرد خود، تبدیل به اماکنی مناسب برای مروجین آیین‌های منحرف و عرفان‌های نوظهور شده‌اند که فکر و اندیشۀ جوانان را به خود جذب می‌کنند. همچنین، بیشترین محل تجمع گروه‌های موسیقی زیرزمینی که بیشتر آنها عقاید شیطان‌پرستی دارند، در کافی‌شاپ‌ها صورت می‌گیرد. از سوی دیگر، در بیشتر کافی‌شاپ‌های امروزی، دسترسی به اینترنت پرسرعت رایگان بوده و جوانان می‌توانند بدون نظارت والدین و بزرگترها، در فضای اینترنت به جست‌وجو و مشاهده انواع محتواهای ناسازگار با فرهنگ اصیل ایرانی ـ اسلامی بپردازند.[۲۲]

پانویس

  1. معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ «کافی‌شاپ».
  2. Tocancipá-Falla, Cafés in colombia: sociopolitical and cultural forms of representation at the turn of the century, 2010, V61 (202), P428.
  3. Ferreira et al, Spaces of consumption, connection, and community: exploring the role of the coffee shop in urban lives, 2021, V119(1), P21.
  4. نیکخواه و دیگران، «اتنوگرافی کافی‌شاپ در بندرعباس؛ از خرده‌فرهنگ تا ضد فرهنگ»، 1398ش، ص80.
  5. «کافی‌شاپ‌ها، فضایی برای رفع تنش‌های فکری و روانی»، خبرگزاری ایرنا.
  6. فاضلی، فرهنگ و شهر، چرخش فرهنگی در گفتمان‌های شهری با تکیه بر مطالعات شهر تهران، 1391ش، ص230.
  7. آزاد ارمکی، پاتوق و مدرنیتۀ ایرانی، 1390ش، ص94.
  8. رحمانی و رفیع‌پور، «کافی‌شاپ به‌مثابۀ مکان صلح‌محور (بازاندیشی در نظام روابط معنایی کافی‌شاپ)»، 1401ش، ص142.
  9. نیکخواه و دیگران، «اتنوگرافی کافی‌شاپ در بندرعباس؛ از خرده‌فرهنگ تا ضد فرهنگ»، 1398ش،ص61.
  10. «7 ویژگی که یک کافی‌شاپ معتبر را از سایر رقبا متمایز می‌کند»، وب‌سایت تبیان.
  11. «کافی‌شاپ‌ها، فضایی برای رفع تنش‌های فکری و روانی»، خبرگزاری ایرنا.
  12. «کافی‌شاپ چگونه محیطی است و چه خدماتی در آن ارائه می‌شود؟»، وب‌سایت سپند.
  13. نیکخواه و دیگران، «اتنوگرافی کافی‌شاپ در بندرعباس؛ از خرده‌فرهنگ تا ضد فرهنگ»، 1398ش، ص78-79.
  14. «کافی‌شاپ‌ها چه کارکردها و کژکاردهایی دارند؟»، خبرگزاری تابناک.
  15. «اولین کافه بانوان در قم»، پایگاه خبری تحلیلی قم فردا.
  16. «کافی‌شاپ‌های مناسب بانوان در تهران»، خبرگزاری همشهری.
  17. رحمانی و رفیع‌پور، «کافی‌شاپ به‌مثابۀ مکان صلح‌محور (بازاندیشی در نظام روابط معنایی کافی‌شاپ)»، 1401ش، ص141-143.
  18. «چرا به کافه شاپ می‌رویم؟ کافه ها چه نقشی در زندگی اجتماعی- سیاسی ما دارند؟»، خبرگزاری ایبنا.
  19. رحمانی و رفیع‌پور، «کافی‌شاپ به‌مثابۀ مکان صلح‌محور (بازاندیشی در نظام روابط معنایی کافی‌شاپ)»، 1401ش، ص142.
  20. رحمانی و رفیع‌پور، «کافی‌شاپ به‌مثابۀ مکان صلح‌محور (بازاندیشی در نظام روابط معنایی کافی‌شاپ)»، 1401ش، ص142.
  21. نیکخواه و دیگران، «اتنوگرافی کافی‌شاپ در بندرعباس؛ از خرده‌فرهنگ تا ضد فرهنگ»، 1398ش، ص76-78.
  22. «کافی‌شاپ، از سیگار و فساد تا پاتوق فرهنگی»، پایگاه خبری صراط.

منابع

  • «7 ویژگی که یک کافی‌شاپ معتبر را از سایر رقبا متمایز می‌کند»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بازدید: 28 فروردین 1403ش.
  • آزاد ارمکی، تقی، پاتوق و مدرنیتۀ ایرانی، تهران، آواری نور، چ2، 1390ش.
  • «چرا به کافه شاپ می‌رویم؟ کافه ها چه نقشی در زندگی اجتماعی- سیاسی ما دارند؟»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ بارگذاری: 18 خرداد 1393ش.
  • رحمانی، مریم و رفیع‌پور، سعید، «کافی‌شاپ به‌مثابۀ مکان صلح‌محور (بازاندیشی در نظام روابط معنایی کافی‌شاپ)»، فصلنامۀ «اولین کافه بانوان در قم»، پایگاه خبری تحلیلی قم فردا، تاریخ بارگذاری: 29 اسفند 1401ش.
  • جامعه شناسی کاربردی، دورۀ 33، شمارۀ 2، شمارۀ پیاپی 86، 1401ش.
  • «کافی‌شاپ، از سیگار و فساد تا پاتوق فرهنگی»، پایگاه خبری صراط، تاریخ بارگذاری: 21 تیر 1391ش.
  • «کافی‌شاپ چگونه محیطی است و چه خدماتی در آن ارائه می‌شود؟»، وب‌سایت سپند، تاریخ بازدید: 1 اردیبهشت 1403ش.
  • «کافی‌شاپ‌ها چه کارکردها و کژکاردهایی دارند؟»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بارگذاری: 15 دی 1397ش.
  • «کافی‌شاپ‌ها، فضایی برای رفع تنش‌های فکری و روانی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: 16 مرداد 1398ش.
  • «کافی‌شاپ‌های مناسب بانوان در تهران»، خبرگزاری همشهری، تاریخ بارگذاری: 24 بهمن 1398ش.
  • فاضلی، نعمت‌الله، فرهنگ و شهر، چرخش فرهنگی در گفتمان‌های شهری با تکیه بر مطالعات شهر تهران، تهران، تیسا، 1391ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 29 خرداد 1403ش.
  • نیکخواه، هدایت‌اله و دیگران، «اتنوگرافی کافی‌شاپ در بندرعباس؛ از خرده‌فرهنگ تا ضد فرهنگ»، نشریۀ مطالعات جامعه‌شناختی شهری (مطالعات شهری)، دورۀ 9، شمارۀ 31، 1398ش.
  • Tocancipá-Falla, Cafés in colombia: sociopolitical and cultural forms of representation at the turn of the century. International Social Science Journal, 2010, V61 (202).
  • Ferreira et al, Spaces of consumption, connection, and community: exploring the role of the coffee shop in urban lives, Geoforum, 2021, V119(1).