برک
![](http://commons.wikizendegi.com/w/images/thumb/2/23/3..jpg/300px-3..jpg)
بَرَک؛ پارچۀ دستباف از پشم برۀ گوسفند در مناطق هزارهنشین افغانستان.
برک، محصولی از صنایع دستی زنان و وابسته به اقتصاد روستایی و دامداری مناطق هزارهنشین است که شهرت و اعتبار جهانی دارد. این صنعت، بخشی از میراث فرهنگی و نمادی از نوع زندگی، هنر و زیباییشناسی مردم هزاره است.
مفهومشناسی
برک، لباس یا پارچۀ دستباف از جنس پشم شتر و گوسفند یا کُرک بز است.[۱] برک هزارگی نیز نوعی پارچۀ نرم، چسبان و ضخیم از جنس پشم است که زنان هزاره با دست میبافند.[۲] در بعضی از مناطق هزارهنشین، به برک، شال نیز گفته میشود. برکبافی هزارگی، از صنایع دستی مردم هزاره و گونهای از پارچهبافی سنتی است که با دار چوبی (داربست چوبی برکبافی)، محصول برک را تولید میکند.[۳]
تاریخچه
برک، میراث ماندگار و هنر زنان هزاره است که از قدیم در میان این مردم رواج داشته و داری اعتبار جهانی بوده است.[۴] در گذشته، هنر برکبافی برای دختران هزاره اعتبار و منزلت اجتماعی خلق میکرد و به دختران که مهارت برکبافی را بلد بودند، «تانِستَهباف» نیز گفته میشد و این دختران خواستگار بیشتری داشتند[۵] که در ادبیات عامیانه نیز بازتاب پیدا کرده است:[۶]
عجب تانِستَه بافَه دلبر من | پریِیِ کوهِ قافه دلبر من | |
بِیَه بِلدارشِی رَه هیچکس نداره | دَه عاشوقی صَرافَه دلبر من |
صنعت برکبافی، تا حدود 30 سال پیش، بخش عمدۀ لباس مردم هزاره را تأمین میکرد اما در حال حاضر، از رونق افتاده است و فقط در بعضی مناطق هزارهنشین رواج دارد.[۷] بحرانهای سیاسی، جنگ، مهاجرت، ضعف اقتصاد روستایی، خشکسالی، انقراض نسل گوسفندان هزارگی، واردات پارچههای صنعتی و عدم حمایت دولت از صنایع دستی، این صنعت دیرینۀ زنان هزاره را در معرض نابودی قرار داده است.[۸]
مواد اولیۀ برک
مادۀ اولیۀ پارچۀ برک، پشم است که از گُل اولین پشم برههای گوسفندان مخصوص هزارگی که رنگ و لطافت خاص دارد، چیده میشود.[۹]
مراحل تولید برک
- چیدن پشم از برۀ گوسفند؛
- شانهزدن و آمادهکردن پشم؛
- رنگآمیزی پشم؛
- ریسیدن و تبدیل پشم به نخ برک؛
- بافتن برک از تار و پود نخ پشمی؛
- مالشدادن پارچۀ برک و آمادهسازی برای استفاده؛
- طراحی و خیاطی.[۱۰]
بافتن برک
بافتن پارچۀ برک، از مهمترین مراحل صنعت برکبافی است؛ بعد از طی مراحل اولیه، پشم گوسفند را میریسند و به نخ مرغوب تبدیل میکنند. سپس، «پود» برک را روی دستگاه چوبی (داربست افقی و روی زمین) میتنند و دستگاه را آمادۀ برکبافی میکنند. برکباف، در یک سمت دستگاه نشسته و «تار»های رنگارنگ برک را از میان پودِ آن رد میکند، نقش میاندازد و سپس، با شانههای دستساز، روی نخها میکوبد. بعد از اتمام مرحلۀ بافت، پارچۀ خام را روی سنگ داغ، با پا میمالند تا مو (کرک) در آورد.[۱۱]
برک و اشتغال زنان
زنان در تمام مراحل صنعت برکبافی از نقشآفرینان و کنشگران فعال به شمار میروند؛ بهخصوص مرحلۀ ریسیدن نخ و بافتن برک که توسط زنان ماهر یا دختران جوان زیر نظر یک زن استادکار با کمک دستگاههای سنتی و دستساز، صورت میگیرد.[۱۲]
توصیف برک در ادبیات عامیانه
در دوبیتیهای هزارگی، این هنر دستی، توصیف و با پارچههای خارجی مقایسه شده است. برای مثال:[۱۳]
دیده گلِ از مَه ماشِیو موبافه | ما کُور شَوَم دلِ اَفتِیو موبافه | |
بَرَک خنجری دست باف نازِی | تِکِه (پارچه) خارجَه شرمَلجِی مُوکُونه |
موارد استفاده از برک
محصولات صنعت برکبافی متنوع است و در گذشته، بخش عمدۀ لباس مردان هزاره را تشکیل داده و عبارت بود از: چپن (عبا)، کُت، پَتلُون (شلوار)، بالاپوش (پالتو)، پتو، دَرِیشِی (کت شلوار)، واسکَت (جلیقه)، کلاه و پَایپِیچ (ساقبند سنتی).[۱۴]
طرحها
برک، در طرحها و نقشونگارهای مختلفی بافته میشود که بهنامهای خنجری، شمشیرباف، چهارخانه و دندان موش خوانده میشود.[۱۵]
رنگها
برک بهطور معمول خودرنگ است و در رنگهای شیرغه (زردگون)، سیاه، سفید، شیری، شکری و خاکستری وجود دارد؛ اما برای مرغوبشدن بیشتر آن، ابتدا پشم را با پوست گردو، ریشۀ گیاه «ایلهرنگ» (نوعی گیاه بومی) و ساقۀ گل نسترن، رنگ میکنند و سپس، زنان با تجربه، از پشم رنگشده، نخ میریسند.[۱۶]
دوخت برک
دوختودوز لباس برک، بسیار سخت و پیچیده است و به مهارت خاصی نیاز دارد. در گذشته، خیاط لباس برک، از احترام و اعتبار زیاد اجتماعی در میان مردم برخوردار بود و به آن «خلیفه» میگفتند.[۱۷]
کارکردها
لباس برک هزارگی، بهعنوان لباس گرم زمستانی استفاده شده و در مقابل رطوبت مقاومت دارد. علاوه بر آن، این نوع لباس، در برف و باران زود خیس نمیشود. به باور بعضی از مردم، پوشیدن لباس برک هزارگی، برای درمان دردهای مفاصل و عضلانی، مفید است.[۱۸]
وضعیت کنونی
در گذشته، کیفیت پارچۀ برک، پائین بود و مرغوبیت نداشت؛ بههمین دلیل، افراد فقیر جامعه از آن لباس میساختند. بهمرور زمان که کیفیت برک بهبود پیدا کرد، میرها، خوانین، ثروتمندان و مقامات دولتی نیز به آن علاقه پیدا کردند.[۱۹] در حال حاضر، با اینکه صنعت برکبافی از رواج افتاده است؛ اما بهدلیل زیبایی و مرغوبیت لباس برک، قیمت آن نیز بیشتر شده و بهمنظور فروش به مقامات بلندرتبۀ دولتی، ثروتمندان و گردشگران خارجی ساخته میشود.[۲۰]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ برک، وبسایت واژه یاب.
- ↑ «برک»، وبسایت هزاره کالچر.
- ↑ شریعتی، «صنایع دستی هزارگی»، وبسایت پیام دایکندی.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «برکبافی؛ هنری به بلندای تاريخ افغانستان»، وبسایت پارس تودی.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «برکبافی؛ هنری به بلندای تاريخ افغانستان»، وبسایت اقتصادگردان.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ شریعتی، «صنایع دستی هزارگی»، وبسایت پیام دایکندی.
- ↑ «برکبافی؛ هنری به بلندای تاريخ افغانستان»، وبسایت پارس تودی.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها.
- ↑ «لباس هزاره گی»، وبسایت مجلۀ خامک.
- ↑ «برکبافی؛ هنری به بلندای تاريخ افغانستان»، وبسایت اقتصادگردان.
- ↑ «برکبافی؛ هنری به بلندای تاريخ افغانستان»، وبسایت اقتصادگردان.
منابع
- «برکبافی؛ هنری به بلندای تاريخ افغانستان»، وبسایت اقتصادگردان، تاریخ درج مطلب: 11 شهریور 1396ش.
- «برکبافی؛ هنری بهبلندای تاريخ افغانستان»، وبسایت پارس تودی، تاریخ درج مطلب: 11 مهر 1400ش.
- «برک»، وبسایت هزاره کالچر، تاریخ بازدید: 16 آذر 1401ش.
- شریعتی، حفیظ، «صنایع دستی هزارگی»، وبسایت پیام دایکندی، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1392ش.
- «صنعت برکبافی در هزارهجات»، وبسایت برگزیدهها، تاریخ بازدید: 16 آذر 1401ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، ذیل واژۀ برک، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 16 آذر 1401ش.
- مجیدی، عبدالطیف، «لباس هزارهگی»، وبسایت مجلۀ خامک، تاریخ بازدید: 16 آذر 1401ش.