نیازهای عاطفی
نیازهای عاطفی؛ مجموعه نیازهای انسان به توجه، محبتورزی و تبادل عاطفی.
نیازهای عاطفی انسان در خانواده و اجتماع از طریق ارتباط با دیگران تأمین میشود. ارتباط معنوی با خدا و اولیای الهی نیز از منابع تأمین نیازهای عاطفی است. خانواده اولین و مهمترین منبع تأمین نیازهای عاطفی انسان است، اما در سبک زندگی مطلوب، همۀ افراد و نهادهای جامعه، نسبت به نیازهای عاطفی، مسؤلیت دارند.
مفهومشناسی
واژه «عاطفه» بهمعنای مهربانی[۱] و محبت،[۲] در اصطلاح روانشناسی بهمعنای احساسات و هیجانات مثبت (مانند علاقه، شادی و مهربانی) یا منفی (مثل ترس، خشم، نفرت و اضطراب) است.[۳] انسانها بهصورت ذاتی، به دیگری توجه و محبت دارند، مثل عاطفۀ مادر به فرزند؛ هرچه نسبت خانوادگی افراد با یکدیگر کمتر میشود عاطفه مثبت نیز کمرنگتر میشود. عواطف منفی اما بر اثر عوامل خارجی پدید میآید و از نظر دانشمندان مسلمان، انسان در فطرت خود از ابتدا به موجودات دیگر عاطفۀ منفى ندارد.[۴] انسان از زمانی که به دنیا میآید تا وقتی که از دنیا میرود نیازمند مهر و محبت است.[۵] نيازهاى عاطفى شامل نياز به پذيرش، نياز به محبت، نياز به احترام و توجه، نیاز به تقدير و تحسين، نیاز به همدردى و ملاطفت، نیاز به كنترل و مراقبت، نیاز به گريه و تأثر و نیاز به شادابى و نشاط است[۶] که از میان آنها، نیاز به محبت، نیاز عاطفی اصلی و نخستین بوده و دیگر عواطف از جلوهها و آثار آن بهشمار میآیند.[۷]
جایگاه عاطفه در زندگی انسان
انسان موجودی عاطفی بوده و عواطف بخش اساسی رشد او[۸] و عاملی مهم در رفتار او محسوب میشود.[۹] عواطف انسان چه از نوع محبت و چه از نوع نفرت، موجب بهحركت درآمدن انسان است [۱۰] و شکوفایی کامل استعدادهای انسان به برآورده شدن نیازهای عاطفی او بستگی دارد.[۱۱] تأمين نيازهاى عاطفى موجب آرامش و امنيت فرد[۱۲] و موجب تدوام و استحكام خانواده،[۱۳] آسانشدن سختترين كارها، تحمل بيخوابيها، رنجها و بلکه جانفشانی انسانها است.[۱۴] از سوی دیگر بیتوجهی به نیازهای عاطفی علاوهبر ایجاد مشکلات رفتاری مانند اضطراب، بیقراری و پرخاشگری،[۱۵] عقلانيت را از رابطۀ فرد با ديگران زدوده، موجب شکلگیری ارتباطهاى اجتماعى حول محور ترحمطلبى بوده[۱۶] و حتی ممکن است موجب سقوط اخلاقی و عاطفی در معاشرت با مردم شود.[۱۷]
عاطفه در سبک زندگی
گرچه عاطفه در انسانها، به صورت فطرى وجود دارد اما رشد، شدت و ضعف آن دستوری نبوده و به شرایط تربیتى و محیط و سبک زندگی بستگی دارد. سبک زندگی انسان میتواند بهگونهای باشد که عاطفۀ انسان کمتر و یا بیشتر شود. شرایط تربیتى غلط، میتواند انسان را به موجودی تبدیل کند که نه تنها از آزار دیگران ناراحت نشود بلكه از آن لذت ببرد.[۱۸] یک خانواده در صورتی میتواند نیازهای عاطفی یکدیگر را بهدرستی پاسخ دهد با الگوهای رفتاری و گفتاری محبتآمیز و عاطفی، موجب تداوم و رشد عاطفهها شود.[۱۹]
منابع تأمین نیازهای عاطفی
۱- خانواده
خانواده، مهمترین منبع تأمین نیازهای عاطفی از کودکی[۲۰] تا سالمندی است.[۲۱] والدین مهمترین منبع حمایت عاطفی و فرزندان دریافتکنندۀ اصلی محبت و توجه در خانواده هستند.[۲۲] والدین نهتنها وظیفۀ تأمین نیازهای عاطفی فرزندان را داشته بلکه برای آمادهکردن ورود فرزندان به جامعه، وظیفۀ آموزش مهارت معاشرت با مردم و محبتورزی به دیگران را نیز دارند.[۲۳] بعضی راهکارها که به خانواده در تأمین نیازهای عاطفی کمک میکند عبارت است از: چهرۀ بشاش، تبسم، همنشینی، صمیمیت بدنی و بصری همسران با یکدیگر، هدیه دادن، استقبال از همسر، تفریح و مسافرت با یکدیگر، کمک در کارهای خانه، گوشدادن فعال، آراستگی و کنترل خشم.[۲۴]
۲- روابط اجتماعی
قرآن کریم، مؤمنان را با صفاتی مانند محبت، یاریگری، همدلی و اتحاد توصیف میکند.[۲۵] در جامعۀ دینی همه افراد نسبت به یکدیگر وظیفه دارند که علاوهبر اجتناب از کارهایی مانند غیبت و سوءظن[۲۶] که موجب کدورت و از بین بردن عاطفهها میشود به یکدیگر محبت ورزیده،[۲۷] با دیگران اُنس بگیرند،[۲۸] به دیدار یکدیگر بروند،[۲۹] گشادهرو باشند[۳۰] و موجب شادمانی و زدودن غمها از یکدیگر شوند.[۳۱]
۳- حاکمان و مسؤولان
بر اساس روایات، یکی از الزامات زمامداری آن است که حاکم همچون پدری مهربان برای مردم باشد.[۳۲] یک مسئول درجامعه دینی، خود را میان مردم و در دسترس آنها قرار داده، به خانههای آنها رفته و جویای احوال آنها میشود.[۳۳] امام علی هنگام مسؤلیتدادن به منصوبان خود آنها را به رحمت، محبّت و لطف نسبت به مردم توصیه میکرد.[۳۴]
۴- خداوند و اولیای الهی
خداوند در قرآن کریم رحمت خود را شامل تمام موجودات بیان میکند،[۳۵] همچنانکه پیامبر اسلام را نیز رحمتی برای تمام جهانیان معرفی میکند.[۳۶] از منظر آموزههای دینی، نیاز عاطفی انسانها به پروردگار بسیار بیشتر و شدیدتر از نیاز عاطفی به مادر است و منشا محبت انسانها به اولیای الهی نیز بهخاطر محبت به پروردگار است.[۳۷] قرآن کریم بالاترین نعمتها در بهشت را توجه و رضایت الهی از مؤمنان بیان میکند.[۳۸] از سوی دیگر یکی از عذابهای جهنمیان نیز این است که خداوند به آنها توجه و نظر لطف و رحمت ندارد.[۳۹]
۵- خویشاوندان
ارحام انسان یا همان خویشاوندان، گروهی هستند که از طریق صله رحم موجب عاطفهورزی و احسان به یکدیگر میشوند. بعضی گفتهاند نامگذاری خویشاوندان به رحم نیز بهخاطر همین است که رحمت خویشاوندان به یکدیگر بیش از سایر افراد جامعه است.[۴۰]
۶- مناسک و مراسم ملی و مذهبی
برنامه ها و مناسک مذهبی یا ملی از جمله عوامل تأمین نیازهای عاطفی افراد در یک جامعه است. مناسک و مراسمهای ملی موجب اجتماع افراد و برقراری روابط عاطفی مثبت مانند دوستی، محبت و استحکام پیوند برادری میشود.[۴۱]
چالشها
1- کاهشیافتن اهمیت خانه و خانواده
از منظر جامعهشناسی، کمرنگشدن ارتباطات خانوادگی در دوران معاصر، موجب غفلت از پاسخگویی به نیازهای عاطفی در کانون خانواده شده است[۴۲] و افراد برای جبران این کمبود، به شبکههای غیر خانوادگی روی میآورند.[۴۳]
2- افراط و تفریط در محبتورزی[۴۴]
عواطف نیروی حرکتدهندۀ انسانها است، اما هنگامی این کارکرد برقرار است که عواطف زیر نظر عقل، راهنمایی و هدایت شود. عواطف بدون راهنمایی عقل، زیانبار بوده و سرانجام آن افراط و تفریط است.[۴۵]
3- برچسب زدن به رفتارهای شایسته
بعضی برچسبها موجب انحراف در کارکرد رفتارهایی میشود که تأمینکنندۀ نیازهای عاطفی در جامعه است؛ برای مثال، برخی به حضور مؤثر مسؤلان در جامعه و میان مردم، برچسب «رفتار پوپولیستی» میزنند.[۴۶]
4- ابراز نکردن عاطفه
نیازهای عاطفی انسان در زندگی جمعی و با تبادل و تعامل عاطفی محقق میشود. انسان همچنانکه محبت میورزد خود نیز به محبوبیت نزد دیگران نیازمند است.[۴۷] بعضی به دلایل مختلف مانند کمرویی، گوشهگیری، عدم اعتماد به نفس و یا نداشتن خانواده،[۴۸] از تبادل عاطفی و دریافت محبت محروم میشوند.[۴۹]
نیازهای عاطفی در آموزههای دینی
آموزههای دینی علاوهبر تشویق افراد به ابراز و تأمین نیازهای عاطفی یکدیگر،[۵۰] آن را یک ارزش دانسته که پاداش آن رحمت الهی است.[۵۱] در آموزههای دینی به تأمين نيازهاى عاطفى همۀ اقشار جامعه، مانند کودکان،[۵۲] سالمندان،[۵۳] فقرا[۵۴] و حتی اسيران و بردگان توجه شده است.[۵۵] در چارچوب آموزههای دینی، انسانها بهگونهای تربیت میشوند که حتی به حیوانات نگاه ترحمآمیز[۵۶] و به طبیعت توجه محبتآمیز داشته باشند.[۵۷] از سوی دیگر قرآن کریم محبت و مودت به اهلبیت را بر همۀ مسلمانان لازم میداند[۵۸] و این محبت را به سود خود مسلمانان دانسته است.[۵۹] قرآن کریم به مؤمنان دستور میدهد علاوهبر آنکه از دشمنان خدا تبری و بیزاری میجویند،[۶۰] عواطف و محبت خود را در راه خدا قرار دهند. هنگامی عواطف در جهت محبت خدا قرار میگیرد که محبت به پروردگار بسیار بیشتر از دیگر محبتها باشد.[۶۱] قرآن کریم بر مسلمانان لازم میداند که عاطفه و محبت آنها به خداوند بالاتر از محبت و عاطفۀ آنها به پدر، همسر، فرزند، برادر، کار و تجارت باشد.[۶۲] آموزههای دینی با اینکه پیامبر اسلام را برای تمام مردم جهان رحمت معرفی میکند،[۶۳] اما در عین حال از مسلمانان میخواهد با غیر مسلمانان حتی در روابط دوستی و عاطفی مرزبندی داشته باشند. بهعبارت دیگر مسلمانان همدیگر را عضو یک پیکر میدانند اما نسبت به غیر مسلمان گرچه دوستی و محبت دارند اما آنها را تا وقتی که مسلمان نشدهاند عضو پیکر خود محسوب نمیکنند.[۶۴]
نیازهای عاطفی در فرهنگ ایرانی
جامعۀ ایرانی از دیرباز بهعنوان جامعهای با عواطف قوی شناخته شده میشود. بعضی اندیشمندان، وقوع دو انقلاب در یک قرن و ایستادگی در برابر تجاوز بیگانگان در هشت سال جنگ تحمیلی را نیز به عواطف غنی و سرشار ایرانیان نسبت دادهاند. عواطف جامعۀ ایرانی، عواطفی دینی بوده و ظهور آن در مواردی مانند صلۀ رحم، رسیدگی به نیازمندان در هنگام زلزله، جنگ، قحطی، دفاع از مظلوم، بخشش، نذری، ایثار، قربانی کردنها، خیرات و مانند آن معلوم میشود.[۶۵] عواطف ایرانیان در سبک معماری گذشته نیز نمود یافته و بعضی محققان یکی از علتهای جذابیت و گیرایی محلههای قدیمی را به عامل نیازهای عاطفی نسبت میدهند.[۶۶] خانواده، مهمترین کانون عاطفه و تعلقات عاطفی در فرهنگ ایرانیان است. عشق مادرانه، مهر پدرانه و روابط عاطفی خواهر و برادر قالبهای رفتاری آشکاری را در روابط عاطفی خانواده شکل میدهد. اشکال گوناگون تشریفات و رسوم خانوادگی در تولد، ازدواج، سوگ و دیگر رویدادهای زندگی، نشانگر این عواطف خانوادگی است که نیازهای عاطفی را تأمین میکند.[۶۷]
پانویس
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه عاطفه.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عاطفه.
- ↑ محبی، «خانواده و فرایند تأمین نیازهای عاطفی از دیدگاه اسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۳۲۸-337.
- ↑ رمضانی، «انسانها در همه زمانها به مهر و محبت نیاز دارند»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، ۱۳۷۵ش، ص۶۵.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۳35-336.
- ↑ گیلز و دیگران، روانشناسی رشد، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۸.
- ↑ محبی، «خانواده و فرایند تأمین نیازهای عاطفی از دیدگاه اسلام»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵.
- ↑ بهشتی، تربیت از دیدگاه اسلام، ص 38.
- ↑ پرینگل، نيازهای کودکان، ۱۳۸۶ش، ص۲۵.
- ↑ عباسی، الگوی تنظیم رفتار جنسی با رویکرد اسلامی، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ پسندیده، عباس، رضایت زناشویی، ۱۳۹۱ش، ص۶۵.
- ↑ بهشتی، تربیت از دیدگاه اسلام، ص ۳۹.
- ↑ پرینگل، نيازهای کودکان، ۱۳۸۶ش، ص222.
- ↑ رضایی، قرآن و تربیت اجتماعی کودک، ۱۳۹۳ش، ص۲.
- ↑ اعرافی، تربیت فرزند با رویکرد فقهی، 1400ش، ص۱۱۰.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص337.
- ↑ خامنهای، مطلع عشق، 1398ش، ص121.
- ↑ فرهادیان، والدین و مربیان مسؤول، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۴.
- ↑ پرینگل، نيازهای کودکان، ۱۳۸۶ش، ص۲۵؛ امینی، اسلام و تعليم و تربيت، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۶.
- ↑ رایس، رشد انسان: روانشناسی رشد از تولد تا مرگ، 1392ش، ص420.
- ↑ اعرافی، تربیت فرزند با رویکرد فقهی، 1400ش، ص۱10.
- ↑ مولوی و دیگران، «راهکارهای غیرکلامی در تأمین نیازهای عاطفی همسران با توجه منابع اسلامی»، ۱۳۹۸ش، ص۷۰.
- ↑ سوره توبه، آیه 71؛ خامنهای، تفسیر سوره برائت، 1401ش، ص396.
- ↑ سوره حجرات، آیه 12.
- ↑ مجلسي، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۲۷۹.
- ↑ پسندیده، عباس، الگوی اسلامی شادکامی، ۱۳۹۲ش، ص۴۷۳.
- ↑ مجلسي، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۳۵۵.
- ↑ مجلسي، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۱۷۲.
- ↑ مجلسي، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۲۸۸.
- ↑ مجلسي، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۵، ص۱۳۷.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار ائمه جمعه سراسر کشور»، پايگاه اطلاعرسانی آثار آيتالله خامنهای.
- ↑ مكارم شيرازى، پيام امام اميرالمومنين، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۷۸.
- ↑ سوره اعراف، آیه 156.
- ↑ سوره انبیاء، آیه ۱۰۷.
- ↑ پناهیان، «چگونه مهربانی خدا را باور کنیم؟ج۱،»، وبسایت پناهیان.
- ↑ سوره توبه، آیه 72.
- ↑ سوره آل عمران، آیه 77.
- ↑ شرفالدین، «جایگاه صله رحم در سبک زندگی دینی»، ۱۳۹۴ش، ص۸۸.
- ↑ قبادی و علیپور، «تحلیل کارکردی مراسم و مناسک دینی»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵.
- ↑ بدیعنیا و بشردوست، «رابطه الگوی اضطراب مرگ با همدلی عاطفی در افراد میانسال: نقش میانجی معنویت»، 1400ش، ص109.
- ↑ فاضلی، تاریخ فرهنگی ایران مدرن، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۷.
- ↑ پاکنیا، تربیت در سیره و سخن امام حسن مجتبی علیه السلام، ۱۳۸۲ش، ص126.
- ↑ بهشتی، تربیت از دیدگاه اسلام، ص 38-39.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار ائمه جمعه سراسر کشور»، پايگاه اطلاعرسانی آثار آيتالله خامنهای.
- ↑ «اظهار محبت و دوست در اسلام»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ پرینگل، نيازهای کودکان، ۱۳۸۶ش، ص221.
- ↑ سبحانینیا، سر دلبری، ۱۳۹۲ش، صفحه ۱۷.
- ↑ بهشتی، تربیت از دیدگاه اسلام، ص ۳۹.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص339.
- ↑ مجلسي، روضة المتقين في شرح من لايحضره الفقيه، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۵۹۶.
- ↑ «حقوق اخلاقی و اجتماعی»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ دشتی و دیگران، فرهنگ سخنان پیامبر اکرم، ۱۳۹۲ش، ص۷۸۱.
- ↑ مظاهری، حق الناس، ۱۳۹۸ش، ص۹۲.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص339.
- ↑ اعرافی، تربیت فرزند با رویکرد فقهی، 1400ش، ص۱۰۵
- ↑ سوره شوری، آیه 23.
- ↑ سوره سبا، آیه 47.
- ↑ هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه فارسي، ج۲، ص۳۳۷.
- ↑ پناهیان، «محبت سلطان است و معرفت وزیر او»، وبسایت پناهیان.
- ↑ سوره توبه، آیه 24.
- ↑ سوره انبیا، آیه ۱۰۷.
- ↑ مطهری، ولاءها و ولایتها، ۱۴۰۲ش، ص21-22.
- ↑ فاضلی، «صورتبندی مسئله احساسات در ایران معاصر نظریهای درباره پویایی الگوهای عاطفی در ایران»، ۱۳۹۷ش، ص6-12.
- ↑ خاکساری، محلههای شهری در ايران، ۱۳۸۵ش، ص104.
- ↑ فاضلی، «صورتبندی مسئله احساسات در ایران معاصر نظریهای درباره پویایی الگوهای عاطفی در ایران»، ۱۳۹۷ش، ص20.
منابع
- قرآن کریم.
- «اظهار محبت و دوست در اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش.
- اعرافی، علیرضا، تربیت فرزند با رویکرد فقهی، قم، مؤسسه اشراق و عرفان، چ۳، 1400ش.
- امینی، ابراهیم، اسلام و تعليم و تربيت، قم، بوستان کتاب، چ۳، ۱۳۸۷ش.
- بدیعنیا، فریبا و بشردوست، سیمین، «رابطه الگوی اضطراب مرگ با همدلی عاطفی در افراد میانسال: نقش میانجی معنویت»، مجله دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی، دورۀ 22، شمارۀ 4، 1400ش.
- بهشتی، احمد، تربیت از دیدگاه اسلام، قم، دفتر نشر پيام، بیتا.
- پاکنیا، عبدالکریم، تربیت در سیره و سخن امام حسن مجتبی، قم، هجرت، ۱۳۸۲ش.
- پسندیده، عباس، الگوی اسلامی شادکامی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
- پناهیان، علیرضا، «محبت سلطان است و معرفت وزیر او»، وبسایت پناهیان، تاریخ درج مطلب: 30 آبان 1392ش.
- پناهیان، علیرضا، «چگونه مهربانی خدا را باور کنیم؟»، وبسایت پناهیان، تاریخ درج مطلب: 27 اردیبهشت 1397ش.
- «حقوق اخلاقی و اجتماعی»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۳ش.
- خاکساری، علی، محلههای شهری در ايران، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى، ۱۳۸۵ش.
- خامنهای، سیدعلی، تفسیر سوره برائت، تهران، انقلاب اسلامی، چ7، 1401ش.
- خامنهای، سیدعلی، مطلع عشق، تهران، مؤسسه انقلاب اسلامی، 1398ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار ائمه جمعه سراسر کشور»، پايگاه اطلاعرسانی آثار آيتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1401ش.
- دشتی، محمد و دیگران، فرهنگ سخنان پیامبر اکرم، قم، انتشارات امیرالمؤمنین، چ۲، ۱۳۹۲ش.
- رضایی، مهدیه، قرآن و تربیت اجتماعی کودک، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۳ش.
- رمضانی، ریحانه، «انسانها در همه زمانها به مهر و محبت نیاز دارند»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند 1399ش.
- سبحانینیا، محمدتقی، سر دلبری، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
- شرفالدین، سیدحسین، «جایگاه صله رحم در سبک زندگی دینی»، پژوهشنامه اخلاق، دورۀ 8، شمارۀ 27، ۱۳۹۴ش.
- عباسی، مهدی، الگوی تنظیم رفتار جنسی با رویکرد اسلامی، قم، مؤسسه دارالحدیث، ۱۳۹۶ش.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 1 تیر 1403ش.
- فاضلی، نعمتالله، تاریخ فرهنگی ایران مدرن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۳ش.
- فاضلی، نعمتالله، صورتبندی مسئله احساسات در ایران معاصر نظریهای درباره پویایی الگوهای عاطفی در ایران، مطالعات فرهنگ – ارتباطات، سال نوزدهم، شمارۀ 43، ۱۳۹۷ش.
- فرهادیان، والدین و مربیان مسؤل، قم، بوستان کتاب، چ۴، ۱۳۹۰ش.
- رایس، فیلیپ، رشد انسان: روانشناسی رشد از تولد تا مرگ، ترجمه مهشید فروغان، تهران، ارجمند، چ۸، ۱۳۹۲ش.
- قبادی، علیرضا و علیپور، پروین، «تحلیل کارکردی مراسم و مناسک دینی»، اسلام و علوم اجتماعی، سال چهارم، شمارۀ 8، ۱۳۹۱ش.
- قائمی، علی، نقش پدر در تربیت، تهران، امیری، چ۶، ۱۳۷۵ش.
- گیلز، بریجت و دیگران، روانشناسی رشد، ترجمه سیدابوالقاسم مهرینژاد و پریسا پورجهان، تهران، علمی فرهنگی، چ۳، ۱۳۹۶ش.
- مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، لبنان، دار احیاء التراث، چ3، 1403ق.
- مجلسي، محمدتقی، روضة المتقين في شرح من لايحضره الفقيه، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى كوشانپور، چ۲، ۱۴۰۶ق.
- محبی، محمدعارف، «خانواده و فرایند تأمین نیازهای عاطفی از دیدگاه اسلام»، دوفصلنامه یافتههای فقهی معارفی، شمارۀ ۱، ۱۴۰۰ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، چ۵، ۱۳۹۱ش.
- مظاهری، حسین، حق الناس، اصفهان، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء، ۱۳۹۸ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 1 تیر 1403ش.
- مطهری، مرتضی، ولاءها و ولایتها، تهران، صدرا، چ45، ۱۴۰۲ش.
- مكارم شيرازى، ناصر، پيام امام اميرالمؤمنين، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ۱۳۸۶ش.
- مولوی، محمدحسین و دیگران، «راهکارهای غیرکلامی در تامین نیازهای عاطفی همسران با توجه به منابع اسلامی»، مجله اسلام و پژوهشهای روانشناختی، سال پنجم، شمارۀ ۲، ۱۳۹۸ش.
- پرینگل، میالی لیکلمر، نيازهای کودکان، ترجمه نیره ایجادی و جواد شافعی مقدم، تهران، رشد، چ۲، ۱۳۸۶ش.
- هاشمى شاهرودى، سیدمحمود، فرهنگ فقه فارسي، قم، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامي، کتابخانه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱۰تیر ۱۴۰۳ش.